Onnodig veel angst om in de problemen te komen? Zó ga je ermee om (en kom je ervan af)

De angst om in de problemen te komen

De angst om in de problemen te komen ontstaat vrijwel nooit uit het niets. Vaak ligt de oorsprong al in onze jeugd. In de periode waarin je de regels van je ouders nog moet opvolgen, bepalen zij ook de grenzen voor je. Soms gebeurt dat op de meest liefdevolle en zachte manier mogelijk en soms komt daar een hardere hand bij kijken.

Wie opgroeide met strikte regels, strenge blikken of weinig ruimte voor fouten, heeft al vroeg geleerd dat misstappen gevolgen hebben. Dat kan gezond zijn. Kinderen hebben dat soort kaders namelijk nodig. Maar wanneer correctie gepaard ging met schaamte, buitenproportionele, harde kritiek of emotionele afstand, kan dat een blijvend effect hebben.

Als kind leer je dan: fouten maken is gevaarlijk. Teleurstellen mag niet en is onveilig. Tel daar een aantal vroege ervaringen bij op – straf krijgen, uitgelachen worden, een belangrijke volwassene zien zuchten van teleurstelling – en je brein slaat het op als grote waarschuwing. Zelfs kleine incidenten kunnen zich al vastzetten. Te laat thuiskomen, een onvoldoende, iets breken dat waardevol was. Het lijkt op dat moment iets kleins, maar toch kan het leiden tot een latere angst voor in de problemen komen.

En dan zijn er nog de verwachtingen. Veel ouders willen het beste voor hun kind, logisch. Maar dan leggen ze de lat hoog uit liefde. En een kind kan die lat ervaren als een constante toets. Als ik niet voldoe, dan stel ik teleur. En teleurstellen voelt als in de problemen komen.

School als oefening van angst

Op school deze angst een nieuw podium. Cijfers, beoordelingen, presentaties. Alles is zichtbaar en kan beoordeeld worden.

Voor sommige kinderen voelt het klaslokaal als een plek waar je constant getest wordt. De angst om een fout antwoord te geven kan groter zijn dan de wens om iets te leren. Een spreekbeurt kan zo weken van tevoren al stress veroorzaken. En dan niet omdat ze het onderwerp niet begrijpen, maar omdat ze bang zijn voor afkeuring.

Perfectionisme ligt hier op de loer. Het idee dat alles foutloos moet zijn om problemen te voorkomen. Maar perfectionisme heeft een grote schaduwzijde. Het kan verlammend werken en zo ontstaat uitstelgedrag. Niet uit luiheid, maar uit angst om iets niet perfect te kunnen doen. En als het niet perfect kan? Dan liever helemaal niet.

Ook de relatie met docenten kan onder druk staan. Wie een angst heeft voor in de problemen komen, stelt minder vragen. Mensen met zo’n angst durven minder snel hulp te vragen en lopen op eieren. Dat belemmert niet alleen prestaties, maar ook verbinding met hun leerkracht.

De werkvloer: volwassen, maar nog steeds alert

Je zou denken dat deze angst verdwijnt zodra we volwassen worden. Maar vaak verandert alleen de locatie van de angst. Op het werk kan dezelfde oude spanning terugkeren. Zelfs als je goed functioneert en af en toe complimentjes krijgt. Een uitnodiging voor een overleg kan voelen als een vooraankondiging van kritiek, of een korte mail zonder smiley kan dagenlang door je hoofd blijven spoken. En dat is simpelweg megavermoeiend.

Angst om in de problemen te komen, leidt tot overdenken. Heb ik dat verkeerd geformuleerd? Was mijn toon te direct? Had ik sneller moeten reageren? Het gevolg is een constante staat van alertheid. En die kost bakken met energie. Het kan zelfs zo ver gaan dat het de relaties met collega’s beïnvloedt. Wie bang is voor negatieve feedback, spreekt zich minder uit, houdt ideeën voor zich en zal minder snel om hulp durven vragen. Een burn-out ligt dan zo op de loer wanneer je brein nooit uit die waakstand kan komen.

Zelfs je telefoon wordt een angstbron

Deze angst beperkt zich niet alleen tot prestatiegerichte plekken zoals school of werk. Hij nestelt zich ook in simpele alledaagse momenten. Een rinkelende telefoon kan een fysieke reactie oproepen. Een snelle hartslag of spanning in je buik. Hetzelfde geldt voor een nieuwe e-mailmelding: alsof elk bericht slecht nieuws kan bevatten. Je lichaam reageert alsof er gevaar dreigt. En dat zit niet ‘tussen je oren’. Het is een echte stressreactie uit angst om in de problemen te komen.

Sociaal kan deze angst zelfs isolerend werken. Wie conflicten vreest, vermijdt situaties waarin meningsverschillen kunnen ontstaan. Dat kan dan weer leiden tot terughoudendheid in vriendschappen en relaties. En dat is allesbehalve gezond.

Wanneer is het gezond, wanneer niet?

Het is belangrijk om een goed onderscheid te maken tussen gezonde verantwoordelijkheid en irrationele angst. Een gezonde zorg om consequenties is proportioneel; dan past je reactie bij de situatie. Irrationele angst daarentegen is buitensporig. De emotionele lading is dan véél groter dan het daadwerkelijke risico. Als een neutrale opmerking al gelijk aanvoelt als een dreiging, is dat een signaal dat oude patronen uit de jeugd meespelen.

Wat kan je zelf doen?

Gelukkig is deze angst om in de problemen te komen niet onveranderlijk. Er zijn manieren om de grip op je leven te verminderen. Zelfbevestiging is hierbij al een mooi startpunt. Herinner jezelf aan wat je allemaal goed doet. Aan al je successen, groot en klein. Dit helpt je om het negatieve innerlijke commentaar wat te verzachten.

Mindfulness kan ook helpen om uit de constante stroom van gedachten te stappen. Denk aan ademhalingsoefeningen, meditatie of gewoon bewust aanwezig zijn in het moment. Al deze simpele taakjes kunnen je al helpen bij het verminderen van de neiging tot piekeren.

Daarnaast is het stellen van realistische verwachtingen cruciaal. Knoop het goed in je oren: perfectie is geen vereiste voor veiligheid. Fouten maken is niks meer dan menselijk! Door je gedachten op papier te zetten, worden patronen zichtbaar. Wat triggert je angst? Welke situaties keren terug?

En misschien wel het belangrijkste: praat erover. Met een vriend, partner of familielid. Het besef dat je niet de enige bent, kan echt enorm ontlastend zijn. De angst om in de problemen te komen is niks om je voor te schamen. Ga daarom het gesprek met elkaar aan!

Lees ook: Last van nachtmerries? Dít is waarom winterse dromen heftiger zijn