Sociaal geaccepteerd racisme
We moeten het eens hebben over racistische grappen. Al mijn hele leven hoor ik ‘kutpinda’ en letterlijk nog nooit heb ik een ander horen zeggen dat dit niet zomaar kan. Het is blijkbaar gewoon grappig. En als ik er iets van zou zeggen, zou ik waarschijnlijk te horen krijgen dat ik niet zo serieus moest doen. Het was tenslotte maar een grapje. Waarom lijkt iedereen dit normaal te vinden?
Toch is dat precies waar het volgens mij misgaat. Racisme wordt vaak gezien als iets groots, iets wat bewust en met slechte bedoelingen gebeurt. Maar racisme zit niet alleen in openlijke discriminatie of scheldwoorden. Het zit ook in de kleine opmerkingen, bijnamen en zogenaamd onschuldige grapjes die in het dagelijks leven worden gemaakt. Juist doordat deze opmerkingen zo vaak worden weggewuifd, blijven ze bestaan.
Wanneer wordt een grapje racistisch?
Sociaal geaccepteerd verbaal racisme is een vorm van racisme die steeds opnieuw voorkomt, maar lang niet altijd als zodanig wordt herkend. Het gaat om opmerkingen over iemands afkomst of huidskleur die worden verpakt als humor. De persoon die de opmerking maakt, bedoelt het misschien niet altijd verkeerd, maar dat betekent niet dat degene die het moet aanhoren er geen last van heeft.
Uit een enquête van Hart van Nederland blijkt dat 30 procent van de respondenten het niet erg vindt om racistische opmerkingen te maken of daar geen probleem in ziet. Dat vind ik een behoorlijk confronterend percentage. Want hoeveel opmerkingen worden er dagelijks gemaakt die door de ene persoon als grap worden gezien, maar door de ander als kwetsend worden ervaren?
Daarnaast blijkt dat 64 procent van de Nederlanders geen structurele achterstelling van mensen met een migratieachtergrond ziet. Dat laat zien hoe verschillend er naar racisme wordt gekeken. Wat voor de één nauwelijks bestaat, kan voor de ander juist een terugkerend onderdeel van het dagelijks leven zijn, zoals mijn hockeytraining.
Het komt niet zomaar uit de lucht vallen
Maar waar komen die opmerkingen en vooroordelen eigenlijk vandaan? Mensen ontwikkelen vanaf jonge leeftijd beelden en meningen over anderen. Familie, school, sociale media en het nieuws spelen daarin een belangrijke rol. Onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam beschrijven hoe stereotypen door onze omgeving langzaam normaal kunnen gaan lijken. Wanneer bepaalde groepen bijvoorbeeld steeds op dezelfde negatieve manier worden afgebeeld, kunnen mensen die beelden onbewust overnemen. Insta, TikTok, bedankt hè!
Ook maatschappelijke spanningen kunnen een rol spelen. In moeilijke situaties zoeken mensen soms een groep die ze als anders beschouwen en wijzen ze die groep sneller aan als oorzaak van problemen. Racisme ontstaat dus niet alleen vanuit individuele overtuigingen, maar kan ook worden versterkt door de omgeving waarin iemand leeft en werkt. Dat betekent natuurlijk niet dat iedereen die een racistische grap maakt bewust racistisch is. Maar hoe vaak wordt dat argument eigenlijk gebruikt om opmerkingen goed te praten? Iemand hoeft niet met slechte bedoelingen iets te zeggen om een ander wel degelijk te kwetsen.
De gevolgen zijn groter dan een ongemakkelijk moment
Toen ik jonger was en voor de zoveelste keer het woord ‘pinda’ naar mijn hoofd geslingerd kreeg, ervaarde ik dit anders dan nu. Zo’n opmerking kon me echt lang dwarszitten. Het riep gevoelens van schaamte, boosheid, verdriet en onzekerheid op. Als ik terugkijk, hebben deze opmerkingen destijds mijn zelfbeeld veranderd en invloed gehad op mijn mentale gezondheid en mijn zelfvertrouwen in sociale situaties.
Dus ik lachte mee op het hockeyveld. Niet omdat ik het grappig vond, maar omdat iedereen om me heen dat deed. Ik stond daar als puber en wist eigenlijk niet wat ik moest zeggen. Moest ik er iets van zeggen? De sfeer verpesten? Of gewoon doen alsof het me niets deed? Dus lachte ik maar mee, terwijl ik me vanbinnen allesbehalve goed voelde. Achteraf vraag ik me nog weleens af waarom ik dat eigenlijk deed. Misschien omdat ik erbij wilde horen, misschien omdat ik niet wist hoe ik moest reageren. Ik wilde gewoon hockeyen, onderdeel zijn van een team en plezier hebben. Niet dat mijn huidskleur het onderwerp van de training zou worden.
Wat is er precies grappig aan racisme?
Misschien moeten sommige mensen zichzelf wat vaker afvragen waarom ze bepaalde opmerkingen eigenlijk grappig vinden. En vooral: hoe zouden ze het vinden als ze zelf degene waren om wie iedereen lacht? Want terwijl de rest van de kring dubbel lag, stond ik daar met een gevoel dat nog lang bleef hangen. Racisme hoeft niet altijd hard of bewust te zijn om pijn te doen. Soms zit het in een bijnaam, een opmerking of twintig mensen die erom lachen. En weet je niet zeker of iets kwetsend is? Dan kun je soms maar beter gewoon je mond houden.
Lees ook: Yasira (25) werkt bij Omroep ZWART: ‘Representatie is meer dan een gezicht op tv’