Herken fraude. Voorkom fraude
Naar aanleiding van de podcastserie ‘Herken fraude. Voorkom fraude’ van de Vereniging van de Nederlandse Banken spraken we Inge Wetzer over hoe deze manipulatie precies werkt, waarom (dating)fraude écht iedereen kan overkomen en wat je kunt doen als je ziet dat een vriendin of familielid erin verstrikt raakt.
De menselijke kant als ingang
Wat houdt het werk van een cybersecuritypsycholoog eigenlijk in, en waarom is het zo’n essentieel (en onbekend) beroep? Inge legt uit dat de menselijke kant een niet te onderschatten factor is in de cybersecuritywereld. “Viruscanners, firewalls, alles moet technisch veilig zijn. Maar daarbij wordt vaak vergeten dat er altijd menselijk handelen bij komt kijken”, vertelt ze. “Je hebt er niet zoveel aan als je techniek strak is geregeld en alles veilig is, maar iemand na een belletje toch zijn of haar wachtwoord weggeeft. Dan sta je nergens. Juist de menskant is cruciaal.”
Aanvallers kiezen daarom steeds vaker de menselijke factor als ingang. Zelf rolde Inge door haar promotie in de psychologie en jarenlang onderzoek bij TNO (binnen de sector Defensie en Veiligheid) dit vakgebied in. Toen de ‘mensgerichte’ cyberaanvallen – van de beruchte spelfouten-mail van de Nigeriaanse prins tot veel slimmere manipulaties – in rap tempo toenamen, besloot ze de stap naar het bedrijfsleven te zetten om daadwerkelijk hulp te bieden.
De opkomst van de ‘multilayer aanval’
Die hulp is nodig bij allerlei vormen van online oplichting. Neem nu phishing: nog altijd de meest voorkomende vorm van fraude, ook al weten we inmiddels allemaal dat we niet op vreemde links moeten klikken. “De mails worden beter en de techniek ontwikkelt zich snel”, legt Inge uit. “En het is niet alleen maar een simpele mail. We zien steeds vaker een ‘multilayer aanval’: je krijgt eerst een mail over een onderwerp, daarna wordt het gevolgd door een telefoontje van de bank of zelfs de politie die langskomt om je sieraden ‘veilig te stellen’.”
Daar komt nog eens bij dat technologieën zoals voice cloning steeds beter worden. Daardoor is het helemaal niet zo gek dat je in alle hectiek van de dag toch op een linkje klikt. Sterker nog: uit telefonische testen die Inge deed, blijkt dat nog steeds zo’n 50% van de geteste werknemers hun wachtwoord weggeeft als het verhaal maar goed en overtuigend in elkaar zit. “Regels kennen is dus niet hetzelfde als gedrag veranderen”, stelt Inge nuchter. “Dat is precies hetzelfde als je telefoon vasthouden in de auto; iedereen weet dat het niet hoort, maar we doen het toch.”
Het herkennen van patronen
Maar hoe zorg je er dan voor dat je wél weerbaar bent tegen al die slimme aanvallen? Volgens Inge heeft het weinig zin om mensen telkens te waarschuwen voor de zoveelste nieuwe trucs. De echte sleutel ligt in patroonherkenning. “Want als je de patronen van fraude herkent, herken je ook de aanval van morgen en die van volgende week”.
Of het nu gaat om bankhelpdeskfraude, crypto-scams of datingfraude: de onderliggende structuur van een aanval is volgens haar bijna altijd hetzelfde. Het begint steevast met het oproepen van een heftige emotionele reactie. “Bij reguliere fraude is dat vaak stress”, vertelt Inge. “Bijvoorbeeld: ‘We zien verdachte overschrijvingen naar het buitenland op jouw rekening, die hebben we geblokkeerd; zet je geld per direct over naar een veilige kluis.’ Als je hoog in je stress zit, vermindert je cognitief functioneren; je bent simpelweg niet meer in staat om helder en rustig na te denken.” Bij datingfraude, of romance scams, gebeurt juist het tegenovergestelde, zo vertelt ze verder “Slachtoffers worden overspoeld met positieve emoties, liefde en aandacht, wat hetzelfde effect op je brein heeft als stress; een verminderd cognitief vermogen.”
De psychologische fuik van datingfraude
Waar je bij bankfraude in één keer door de molen wordt gedraaid en geen tijd hebt om na te denken, zit er bij datingfraude een geraffineerde tussenstap: isolatie. Omdat een online romance langer duurt, zorgen oplichters ervoor dat het slachtoffer zich afsluit van de buitenwereld. “Ze leggen enorme nadruk op exclusiviteit en hoe uniek jullie band is”, legt Inge uit. “Je krijgt opmerkingen als: ‘Dit wat wij hebben, kan je aan niemand uitleggen. Niemand begrijpt dit.” Op die manier proberen ze er iets van z’n tweeën van te maken, zodat je er niet met anderen over praat en dus vatbaarder bent voor hun invloed.
Wanneer die band eenmaal onbreekbaar lijkt door grootse toekomstplannen en dromen over een gezamenlijke toekomst, komt de volgende stap: een noodsituatie. Een familielid dat in het ziekenhuis ligt, een bankrekening die plotseling is geblokkeerd of een dreigende uithuiszetting. “Ik schaam me zo, ik durf dit alleen aan jou te vertellen”, volgt er dan vaak. Geef je als slachtoffer tegendruk? Dan wordt de dader boos of spelen ze in op je schuldgevoel: “Ik dacht dat ik op je kon vertrouwen’.”
Daar komt het beruchte ‘sunk cost effect’ nog bovenop, legt Inge uit: “Als je al zoveel liefde, tijd en geld in een relatie hebt gestopt, is het ontzettend moeilijk om te stoppen. Je wilt niet toegeven dat het voor niks was, dus maak je dat volgende bedrag ook maar over.” En dat alles voor iemand die je in de meeste gevallen nog nooit in het echt hebt gezien. En dat is precies waar volgens Inge ook de oplossing ligt: “Vraag of je elkaar kunt zien. Blijft iemand draaien met excuses? Dan moeten alle alarmbellen direct afgaan.”
Wat te doen als je een vriend of vriendin erin trapt?
Stel dat je het gevoel hebt dat een vriendin, zus of collega in zo’n web van oplichting verstrikt raakt; hoe pak je dat dan aan? Volgens Inge is er één ding dat je absoluut níet moet doen, en dat is oordelen. “Dat is het domste wat je kunt doen”, stelt ze. “Slachtoffers zitten al in het hoekje van: ‘Niemand begrijpt dit wat wij hebben en het is toch niet uit te leggen.’ Hoe meer jij je afkeuring uit, hoe verder ze van je wegdrijven.”
Haar gouden tip? Blijf open en zonder oordel. “Laat merken dat je het erg leuk vindt voor je vriend of vriendin vindt hij of zij zo verliefd is en stel dan open vragen. Vraag bijvoorbeeld: ‘Vind je het niet ingewikkeld dat je deze persoon nog nooit in het echt hebt gezien?’ Op die manier creëer je een veilige ruimte waarin iemand bij je blijft inchecken voor een sanitycheck.” Zelfs als iemand uiteindelijk tóch besluit om geld over te maken, is haar advies om de brug niet te verbreken. “Zeg dan: ‘Oké, ik snap het voor deze keer, maar laten we nu samen zorgen dat jullie elkaar zo snel mogelijk ontmoeten.’ Schrijf iemand nooit af. Want als je dat doet, duw je hem of haar recht in de armen van de crimineel.”
De podcastserie ‘Herken fraude. Voorkom fraude’ is te beluisteren via Spotify en op voorkomfraude.nl.
Lees ook: Samenwonen na een paar maanden? Zó lang zou je eigenlijk moeten wachten met deze grote stap
