Ik ben vrienden met een redelijk aantal stellen. En er is één stel dat vastgeplakt zit als een Siamese tweeling. Ze kunnen letterlijk geen uur zonder elkaar functioneren, appen elkaar suf als de een naar de wc is, en noemen deze beklemmende afhankelijkheid met een strak gezicht 'liefde'. Deze mensen hangen als dorstige drenkelingen aan de lippen van hun partner, alsof ze acuut stikken zodra de ander even de deur uitloopt voor een pak melk - maar misschien ligt dat aan het trauma dat hun vader ooit melk ging halen en nooit meer terugkwam. Er wordt gedaan alsof dit romantisch is, maar ondertussen kijk ik naar een acute vorm van verlatingsangst, verpakt in een ANWB-outfit. Wanneer zijn we met z'n allen gaan geloven dat elkaar nodig hebben in een relatie het summum van geluk is, in plaats van een dodelijke kramp die elk stukje eigenheid smoort?
Is je ontbrekende helft vinden gezond?
De obsessie met het vinden van de ontbrekende helft van onszelf, zoals in elke Disneyfilm wordt getoond, creëert een wankel fundament voor je liefdesleven. Elkaar nodig hebben in een relatie wordt zo verheven tot de hoogste staat van romantiek. Maar noodzaak fuikt op den duur elke vorm van verlangen. Zodra je partner jouw astma-inhalator wordt, verdwijnt de spanning direct. Je verlangt immers niet naar een stoma die je bij je moet dragen. Je verlangt naar een boeiend persoon met een eigen wereld.
De valkuil genaamd codependentie
In de psychologie wordt deze benauwde samensmelting codependentie genoemd. Dat betekent dat jouw eigenwaarde en stemming volledig bij de ander liggen. Als hij een humeur heeft, is jouw dag verpest. Als zij niet binnen twee minuten reageert op je appje, schiet jouw zenuwstelsel in de paniekstand. Je verliest wie je bent en verdwijnt als een klontje suiker in een hete kop thee.
Codependentie voelt in de eerste maanden enorm intiem. Het geeft een verslavende kick. Je brein stroomt over van de dopamine. Maar die hongerige claim sloopt uiteindelijk elke vorm van gezonde intimiteit. Relatiewetenschappers waarschuwen al jaren voor deze dynamiek. Een verstrengelde relatie verstikt namelijk de persoonlijke groei van beide partners. Wanneer de afhankelijkheid in je relatie de overhand krijgt, transformeert de liefde ongemerkt in een gouden kooi. En niemand wil met Terror Jaap opgesloten zitten. Behalve Malgosia misschien.
De neurobiologie van de gezonde hechting
Psychologen Bowlby en Ainsworth legden met de hechtingstheorie de basis voor hoe wij ons verbinden. Veel mensen denken ten onrechte dat een veilige hechting betekent dat je alles samen moet doen. Dat is een grote misvatting. Een veilige hechting geeft juist het ultieme gevoel van vrijheid. Jouw partner fungeert als een thuisbasis. Vanaf die thuisbasis trek je de wijde wereld in om avonturen te beleven.
Onderzoek toont aan dat autonoom functioneren ons emotionele systeem versterkt. Wanneer je weet dat je jezelf prima kunt redden, daalt je basale stressniveau. Mensen met een sterk gevoel van eigenwaarde ervaren minder relationele angst. Ze klampen zich niet vast uit paniek. Ze blijven bij hun partner, omdat de relatie waarde toevoegt, niet omdat ze anders verdrinken.
De bevrijding van Lisa
Mijn vriendin Lisa zat twee jaar geleden helemáál vast in dit emotionele moeras. Ze deed echt alles samen met haar vriend Daan. Ze hadden dezelfde vriendengroep, gingen naar dezelfde sportschool en keken zelfs dezelfde series op Netflix. Lisa durfde nog geen weekend alleen te boeken met ons, haar vrienden. Dat zorgde voor veel irritaties in de groep en heeft uiteindelijk zelfs geleid tot vrienden die haar niet meer gingen uitnodigen. Niemand had zin in dat haar partner er constant bij moest zijn en anders zei ze toch wel af. Maar Lisa’s redenering was dat ze bang was dat de hechte band met Daan anders zou beschadigen. Daan voelde zich op zijn beurt verstikt door haar constante aanwezigheid. In communiceren zijn de twee nooit heel goed geweest.
Na smeken van de vriendengroep gooide Lisa de knop radicaal om. Ze boekte een soloreis van een week naar Portugal. De eerste twee dagen bracht ze door met gierende paniek in haar lijf. Ze wist niet eens meer wat ze zélf lekker vond om te eten (nou ja, oké, dit heb ik een beetje aangedikt voor een dramatisch effect, maar je snapt waar ik heen wil). Tegen dag vier ontwaakte er iets ouds in haar. Ze herontdekte haar eigen keuzes en haar eigen ritme. Toen ze terugkwam, keek Daan haar met een heel andere blik aan. De autonomie in je relatie herstellen bracht de verloren vonk in één klap terug. Ze hadden elkaar niet meer nodig om te overleven. Ze kozen weer bewust voor elkaar.
Afhankelijkheid is de sleutel tot volwassen liefde
Relatietherapeut David Schnarch introduceerde het fantastische begrip differentiation. Dit betekent dat je heel dicht bij een ander kunt zijn, terwijl je toch je eigen identiteit behoudt. Jouw emoties blijven van jou, ook als de ander door een diep dal gaat. Je ondersteunt de ander keihard, maar je verdrinkt niet mee in zijn moeras.
Mensen met een lage differentiatie eisen constante bevestiging. Ze willen dat de partner precies hetzelfde denkt en voelt. Dat is een kinderlijk verlangen. Een volwassen relatie vraagt juist om het verdragen van verschillen. Je moet durven schuren. Je partner mag een slechte dag hebben zonder dat jij direct in therapie moet. Pas wanneer je het verschil tussen jou en de ander omarmt, ontstaat er echte diepgang.
Wat is de zelfdeterminatietheorie?
Psychologen Edward Deci en Richard Ryan ontwikkelden de wereldberoemde zelfdeterminatietheorie. Uit hun onderzoek blijkt dat de mens drie psychologische basisbehoeften heeft: autonomie, verbondenheid en competentie.
- Autonomie: de vrijheid om je eigen keuzes te maken. Je hebt regie over je leven, behoudt je eigen identiteit en doet dingen vanuit je eigen waarden, niet uit dwang of schuldgevoel.
- Verbondenheid: de behoefte aan liefde, zorg en acceptatie. Je voelt je diep verbonden met anderen en hoort ergens bij, zonder jezelf daarin te verliezen.
- Competentie: het gevoel dat je ergens goed in bent en kan groeien. Je bent in staat uitdagingen te overwinnen en hebt invloed op je eigen succes.
Een gezonde relatie bedient al deze drie behoeften tegelijkertijd. Veel stellen offeren hun autonomie op voor verbondenheid. Dat is een fatale denkfout. Zonder autonomie wordt verbondenheid een benauwde dwangbuis. Emotioneel onafhankelijk samen zijn is de enige manier om deze behoeften in balans te houden. Je moet eerst een stevig ‘ik’ bouwen voordat je een duurzaam ‘wij’ kunt vormen.
De ‘I hate my spouse‘-satire
Er is een interessante maatschappelijke tegenbeweging. De ‘solo date’-trend is gigantisch populair onder Gen Z. Jonge vrouwen gaan alleen naar een chique restaurant of gaan naar het museum. Ze verzetten zich fel tegen de oude millennial-cultuur van alles samen doen.
Deze trend is een broodnodige correctie op de overdreven klefheid van eerdere generaties. We zien eindelijk in dat een partner geen vervanging is voor je eigen persoonlijkheid. Een partner is een fantastische aanvulling op een leven dat op zichzelf al heel boeiend is. Stop dus met het vullen van je innerlijke leegte met de aandacht van een ander. Bouw eerst je eigen koninkrijk op.
Vijf regels voor meer autonomie in je relatie
Wil je de verstikkende houdgreep van elkaar altijd nodig hebben in een relatie doorbreken en weer ademruimte creëren? Gebruik deze vijf doortastende stappen om de gezonde balans te herstellen:
- Plan wekelijks verplichte solo-tijd in:
Ga eens alleen naar het filmhuis, wandel door de duinen of pak een terras met een goed boek. Je hoeft niet altijd een schaduw van de ander te zijn. Leer je brein dat je eigen gezelschap meer dan genoeg is en dat alleen zijn absoluut niet gelijkstaat aan eenzaamheid. - Onderhoud krampachtig je eigen vriendennetwerk:
Dump je vriendinnen niet zodra je een relatie hebt. Zorg voor eigen sociale bubbels waarin jouw partner absoluut geen rol speelt. Samen uitgaan met je eigen vrienden geeft je niet alleen nieuwe verhalen voor de keukentafel, het voorkomt ook dat jullie wereld akelig klein wordt. - Stop met het overnemen van de stemming van de ander:
Voelt je partner zich chagrijnig of gestrest na een lange werkdag? Laat die emotie lekker bij de ander liggen. Je bent een spons noch een gediplomeerd hulpverlener. Je hoeft de sfeer in huis niet dwangmatig te repareren om jezelf veilig te voelen. - Koester je eigen unieke hobby’s en doelen:
Blijf die Spaanse lessen volgen of train voor die halve marathon, ook als je partner er geen reet aan vindt. Bewaar je eigen passies en ambities zorgvuldig. Een aantrekkelijke partner is immers iemand die een eigen droom nagejaagd heeft. - Kies elke dag opnieuw vanuit autonomie: Zeg regelmatig tegen jezelf dat je niet ‘moet’ blijven, maar wilt blijven. Je bent geen gevangene van je eigen sprookje. Het besef dat je prima op eigen benen kunt staan, maakt de bewuste keuze om tóch bij elkaar te blijven duizend keer krachtiger en waardevoller.
Dus, heb je elkaar echt altijd nodig in een relatie?
Het romantische idee van ‘ik kan niet zonder jou’ en elkaar altijd nodig hebben in een relatie, behouden we lekker voor films en muziek. Het is geen liefde; het is afhankelijkheid verkleed in mooie poëtische teksten. De meest indrukwekkende relaties zijn die waarin twee krachtige individuen prima alleen kunnen overleven, maar daar simpelweg geen zin in hebben. Dus spreek dat vreselijke, kleffe koppel dat je kent aan. En leg ze uit dat de twee elkaar helemaal niet nodig hebben om een compleet mens te zijn. Moet je wel hopen dat ze het juist opvatten, en niet denken dat je hun relatie wilt verbreken. Let op je verwoording! Deze hyena’s vallen je anders plots aan en de vriendschap wordt verbroken. En hopelijk hoef jij daarna niet constant te kijken hoe ze elkaar voor jouw ogen lopen af te lebberen op het terras!
Lees ook: Het leed dat samenwonen heet: ‘Hoe weet je in hemelsnaam of je er klaar voor bent?’
Bekijk ook
